Holenderski instytut badawczy zmierzył powietrze w 247 kuchniach w siedmiu krajach Europy i trafił na wynik, który powinien dać do myślenia każdemu, kto ma okap. Domy, w których mieszkańcy deklarowali, że włączają go regularnie albo zawsze, nie miały w kuchni mniej dwutlenku azotu niż te, w których okapu nie używano wcale. Poniżej zebraliśmy, co wiadomo o relacji kuchenka gazowa a jakość powietrza w domu, jak pomiary mają się do wytycznych WHO i dlaczego okap często działa gorzej, niż się wydaje.

Kuchenka gazowa a jakość powietrza: co zmierzono

Przy spalaniu gazu w palniku powstaje między innymi dwutlenek azotu, NO₂. To gaz drażniący drogi oddechowe i to on najczęściej pojawia się w pomiarach powietrza w kuchni.

Światowa Organizacja Zdrowia w wytycznych dla powietrza w pomieszczeniach z 2010 roku podaje, że posiadanie kuchenki gazowej wiąże się ze wzrostem średniego stężenia NO₂ w domu o około 28 µg/m³ w porównaniu z domami gotującymi na prądzie.

Nowszy pomiar pochodzi z 2023 roku. Holenderski instytut TNO na zlecenie organizacji CLASP przebadał 247 domów w siedmiu krajach: w Holandii, Włoszech, Hiszpanii, Francji, na Słowacji, w Wielkiej Brytanii i Rumunii. W kuchniach gazowych stężenie NO₂ było średnio o prawie 13 µg/m³ wyższe niż w elektrycznych. Co czwarte gospodarstwo gotujące na gazie przekroczyło godzinową wytyczną WHO.

Dwie liczby. Nie będziemy ich uśredniać, bo pochodzą z różnych badań, różnych lat i różnych metod pomiaru, a zgadzają się tylko co do kierunku. Polski w badaniu TNO nie było, a polskich pomiarów w kuchniach nie znaleźliśmy, więc żadna z tych liczb nie jest danymi dla Polski.

Jakie są wytyczne

Dla dwutlenku azotu w pomieszczeniach WHO podaje w wytycznych z 2010 roku dwie wartości: 200 µg/m³ dla ekspozycji godzinowej i 40 µg/m³ dla średniej rocznej. Organizacja wyjaśnia przy tym, że badania prowadzone we wnętrzach nie dały podstaw do wyznaczenia innej wartości niż dla powietrza zewnętrznego.

WHO opublikowała w 2021 roku nowe wytyczne dla powietrza zewnętrznego. Ich wartości dla NO₂ nie przytaczamy, bo nie udało nam się odczytać ich bezpośrednio u źródła.

Jest jeszcze jedna rzecz, której szukaliśmy i nie znaleźliśmy: wiążącego limitu NO₂ dla powietrza wewnątrz mieszkań, ani w prawie polskim, ani unijnym. Przepisy o jakości powietrza dotyczą powietrza na zewnątrz. W kuchni obowiązuje więc wyłącznie wytyczna, a nie norma, której ktokolwiek pilnuje.

Co wiadomo o zdrowiu

Jedną z prac, które zbierają te dane, jest metaanaliza Lin, Brunekreefa i Gehring z 2013 roku, opublikowana w International Journal of Epidemiology. Zebrała 41 badań dotyczących dzieci.

Wyniki warto przeczytać w całości, bo różnią się w zależności od tego, co porównywano. Dla gotowania na gazie i astmy iloraz szans wyniósł 1,32, z przedziałem ufności od 1,18 do 1,48. Sam NO₂ i astma dali 1,09, ale przedział od 0,91 do 1,31 obejmuje wartość 1, czyli ten związek nie okazał się istotny statystycznie. Przy świszczącym oddechu NO₂ osiągnął już istotne 1,15, z przedziałem od 1,06 do 1,25.

Autorzy piszą we wnioskach, że gotowanie na gazie zwiększa u dzieci ryzyko astmy, a NO₂ w pomieszczeniach – ryzyko świszczącego oddechu. Metaanaliza łączy jednak dane obserwacyjne, czyli pokazuje związek w populacji, a nie mierzy ryzyka w konkretnym domu.

Ten tekst referuje wyniki badań i wytyczne z podaniem źródeł. Nie jest poradą medyczną. Jeśli ktoś w domu choruje na astmę, pytanie o wentylację kuchni to dobry temat na rozmowę z lekarzem.

Okap, który tylko „jest włączany”

Wróćmy do wyniku z początku, bo jest najbardziej praktyczny z całego tekstu.

W badaniu TNO gospodarstwa gotujące na gazie, które przed pomiarem zadeklarowały, że regularnie albo zawsze używają okapu, miały w kuchni stężenia NO₂ nie niższe niż te, które deklarowały, że go nie używają. Badacze tłumaczą to nieprawidłowym użytkowaniem.

Co to może oznaczać w praktyce? Okap włączony na najniższy bieg, kiedy dym już stoi pod sufitem. Wyłączony razem z palnikiem. Albo taki, który z samej konstrukcji łapie niewiele. Tu przydaje się drugie badanie.

Ile okap naprawdę wychwytuje

Zespół z Lawrence Berkeley National Laboratory przebadał laboratoryjnie siedem okapów typowych dla amerykańskich kuchni. Mierzono, jaka część spalin z palników i piekarnika trafia do okapu, a jaka ucieka do pomieszczenia.

Rozrzut okazał się ogromny. Wychwyt wynosił od poniżej 15% do ponad 98%, zależnie od modelu, ustawionego przepływu i tego, który palnik pracował, a z tego zestawienia płyną trzy bardzo praktyczne wnioski.

Tylne palniki wypadają lepiej niż przednie. Autorzy tłumaczą to tym, że większość okapów zakrywała przednie palniki tylko częściowo. Okapy otwarte od spodu wychwytywały więcej niż te z siatką tłuszczową i metalowym dnem. A najciekawsze jest to, co wyszło przy okapie najlepszym.

Ten, który przekroczył 80% dla piekarnika i przednich palników, był duży, otwarty i zakrywał większość przednich palników – ale pracował z przepływem powyżej zalecanego przez branżę poziomu i był za głośny, żeby dało się normalnie rozmawiać. Z drugiej strony okapy spełniające amerykańskie kryteria etykiety Energy Star, czyli ciche i oszczędne, wychwytywały poniżej 30% z przednich palników i piekarnika. Cisza i skuteczność stały tu po przeciwnych stronach.

Wyciąg czy pochłaniacz

W polskich mieszkaniach często nie ma jak wyprowadzić kanału na zewnątrz i wtedy montuje się pochłaniacz. Warto rozumieć, czym to się różni fizycznie.

Okap wyciągowy wyrzuca zassane powietrze na zewnątrz – razem z gazami, parą i tłuszczem. Pochłaniacz przepuszcza je przez filtry i oddaje z powrotem do kuchni. Filtr tłuszczowy zatrzymuje tłuszcz, a filtr węglowy producenci opisują jako pochłaniacz zapachów. Metalowy filtr tłuszczowy wymaga regularnego czyszczenia, a jeśli chcesz myć go w zmywarce, sprawdź deklarację producenta – co taka deklaracja znaczy, opisaliśmy przy zmywarce.

Ile NO₂ taki filtr usuwa? Nie wiemy. Trafiliśmy na badanie, które to mierzyło, ale nie udało nam się dotrzeć do jego treści, więc liczb nie podajemy. Pewne jest tylko to, co wynika z samej budowy. Wyciąg usuwa powietrze z mieszkania, a pochłaniacz jedynie je filtruje i zostawia w tej samej kuchni.

Uwaga, jeśli w kuchni jest piecyk gazowy

Ta sekcja dotyczy bezpieczeństwa, nie jakości powietrza, i dotyczy wielu starszych mieszkań.

Polskie warunki techniczne dla budynków ograniczają stosowanie mechanicznej wentylacji wyciągowej w pomieszczeniach, w których pracują urządzenia gazowe pobierające powietrze z pomieszczenia i odprowadzające spaliny grawitacyjnie – na przykład piecyk gazowy do podgrzewania wody z otwartą komorą spalania. Mocny okap wyciągowy może wtedy zaburzyć ciąg w kominie i spowodować cofanie się spalin do mieszkania. Numeru paragrafu nie podajemy, bo nie udało nam się odczytać go bezpośrednio w tekście rozporządzenia.

Jeśli masz taki piecyk w kuchni, przed montażem wydajnego okapu wyciągowego zapytaj kominiarza albo instalatora. Obowiązek montowania czujek czadu wprowadziło rozporządzenie MSWiA z terminami zależnymi od rodzaju budynku, co omawialiśmy przy przepisach o wyposażeniu mieszkań.

Co z tego wynika przy kuchence

Kilka zasad wynika wprost z pomiarów opisanych wyżej.

Uczciwie trzeba też dodać, że gaz nie jest jedynym źródłem zanieczyszczeń w kuchni. Samo smażenie wytwarza dym i opary niezależnie od źródła ciepła, zwłaszcza gdy olej przekracza punkt dymienia, o którym pisaliśmy przy wyborze patelni do smażenia. Przejście na indukcję usuwa spaliny gazu, ale nie usuwa dymu z patelni – okap przydaje się więc przy każdej kuchence. Jeśli rozważasz zmianę płyty, sprawdź najpierw, czy Twoje naczynia będą pasować, co opisaliśmy przy patelniach do różnych płyt.

Zasada uchylonego okna wynika z prostej fizyki: okap usuwa tyle powietrza, ile może dopłynąć. Nie przypisujemy jej konkretnej instytucji.

Najczęstsze pytania