Kubek reklamowany jako bambusowy zwykle nie jest z bambusa. To tworzywo melaminowo-formaldehydowe z domieszką zmielonej rośliny, a taka domieszka jest w Unii nielegalna, bo nie ma jej na liście dopuszczonych substancji. Unijna akcja kontrolna zakończona w 2022 roku wykryła 748 takich spraw. Naczynia melaminowe mają za to swoje miejsce w kuchni, tylko wąsko wyznaczone: limity migracji, temperatura i kwaśność jedzenia decydują, czy wyrób jest bezpieczny, czy nie. Poniżej zebraliśmy konkretne liczby z rozporządzeń, badań i komunikatów urzędów.

Naczynia melaminowe: z czego właściwie są

Melamina sama w sobie nie jest tworzywem. To związek chemiczny, który razem z formaldehydem tworzy żywicę melaminowo-formaldehydową, twardą i odporną na uderzenia. Stąd popularność takich talerzy na tarasie, w food trucku i w zastawie dla dzieci.

Problem tkwi w tym, że utwardzona żywica nie jest wieczna. Pod wpływem ciepła, kwasu i czasu wiązania w polimerze pękają, a uwolnione monomery przechodzą do jedzenia. W prawie nazywa się to migracją i właśnie ją się mierzy.

Limity migracji i skąd się wzięły

Podstawą jest rozporządzenie (UE) nr 10/2011 o tworzywach sztucznych do kontaktu z żywnością. W załączniku I melamina figuruje pod pozycją 239, jako 2,4,6-triamino-1,3,5-triazyna, numer CAS 108-78-1, z limitem migracji specyficznej 2,5 mg/kg żywności.

Formaldehyd ma pozycję 98 i numer CAS 50-00-0, ale jego limitu nie znajdziesz w tym wierszu. Podlega ograniczeniu grupowemu nr 15, które obejmuje trzy substancje i wyznacza wspólny limit 15 mg/kg w przeliczeniu na formaldehyd.

Do tego dochodzi limit migracji globalnej z artykułu 12: 10 mg na decymetr kwadratowy powierzchni kontaktu, czyli suma wszystkiego, co wyrób oddaje. Dla naczyń przeznaczonych do żywności dla niemowląt i małych dzieci przepis liczy się inaczej, w przeliczeniu na kilogram żywności.

Skąd akurat takie liczby? Dla melaminy punktem odniesienia jest opinia EFSA z 2010 roku, która ustaliła tolerowane dzienne pobranie na poziomie 0,2 mg na kilogram masy ciała. EFSA opisuje przy tym mechanizm, który różni melaminę od typowych trucizn. Sama nie działa toksycznie na cały organizm, ale łączy się z kwasem moczowym i ze swoimi analogami, w tym z kwasem cyjanurowym, tworząc kryształy w moczu i uszkadzając nerki. Materiały do kontaktu z żywnością wymieniono tam jako jedno ze źródeł narażenia.

Co robi gorąco i kwas

Tu zaczyna się najciekawsza część, bo liczby pochodzą z badań urzędu, a nie z ulotki.

Niemiecki Federalny Instytut Oceny Ryzyka (BfR) odpowiada wprost: naczyń i przyborów z żywicy melaminowo-formaldehydowej nie należy używać do gorących potraw ani podgrzewać w nich jedzenia w mikrofalówce. Przy zimnych i letnich potrawach instytut nie spodziewa się skutków zdrowotnych. To rzadka sytuacja, gdy urząd mówi „tak, ale”, zamiast straszyć albo uspokajać hurtowo.

Skala przekroczeń wygląda tak. W badanych wyrobach z konwencjonalnej melaminy limit bywał przekraczany maksymalnie trzykrotnie, a dotyczyło to około 15% sprawdzonych produktów. W wyrobach reklamowanych jako bambusowe formaldehyd sięgał 60 razy wartości dopuszczalnej, a przekroczenia zdarzały się mniej więcej w jednej trzeciej artykułów.

Jak to mierzono? Chemicy z BfR opisali w „Molecules” w 2020 roku test łyżek kuchennych w warunkach zbliżonych do gotowania. Łyżka pracowała w 100°C z 3-procentowym kwasem octowym jako płynem modelowym, na płycie grzejnej, co autorzy uznali za bardziej realistyczne niż statyczny piec migracyjny. Przy okazji wyszło coś, czego w poradnikach nie znajdziesz: energia aktywacji uwalniania melaminy wynosi około 120 kJ/mol, a ilość uwalnianych monomerów koreluje z tym, jakie mostki chemiczne powstały między nimi podczas utwardzania żywicy.

Praktyczny wniosek z tego ostatniego jest niewygodny dla kupującego. Dwa identycznie wyglądające talerze mogą się różnić migracją, bo różniły się jakością utwardzenia w fabryce. Po wyglądzie tego nie poznasz.

Bambusowa ściema

Komisja Europejska prowadziła roczną akcję kontrolną pod nazwą „Bamboo-zling”. Chodziło o wyroby z tworzyw sztucznych z dodatkiem zmielonego bambusa, sprzedawane jako ekologiczna alternatywa dla plastiku.

Stanowisko prawne jest jednoznaczne. Tworzywa do kontaktu z żywnością można produkować wyłącznie z substancji ocenionych i wpisanych na listę unijną, która liczy ponad 900 pozycji. Bambusa i innych dodatków roślinnych na tej liście nie ma, więc wprowadzanie takich wyrobów do obrotu jest nielegalne. Komisja tłumaczy też mechanizm. Zmielony materiał roślinny przyspiesza degradację tworzywa, a przez to rośnie migracja melaminy i formaldehydu do jedzenia.

Wyniki akcji: 21 krajów, w tym Polska, zgłosiło łącznie 748 spraw. Spośród nich 644 dotyczyły produktów znalezionych na rynku unijnym, a 104 towarów odrzuconych na granicy. Większość nielegalnych wyrobów pochodziła z Chin.

Jedną różnicę Komisja pokazuje wprost i warto ją zapamiętać, bo przesądza o tym, czy produkt w ogóle wolno sprzedawać. Sztućce czy deska w całości z bambusa to legalny wyrób. Nielegalne jest tworzywo sztuczne z bambusowym wypełniaczem, sprzedawane jako naturalne. Hasła „eco”, „kompostowalne” czy „organiczne” Komisja nazywa w tym kontekście fałszywymi deklaracjami, a unijne logo ekologiczne takim wyrobom nie przysługuje.

Jak kontroluje się import

Dla przyborów kuchennych z tworzyw melaminowych i poliamidowych z Chin i Hongkongu obowiązuje odrębne rozporządzenie (UE) nr 284/2011, stosowane od 1 lipca 2011 roku. Powstało po misjach unijnych inspektorów, które w 2009 roku wykazały poważne uchybienia w tamtejszym systemie kontroli.

Co musi mieć przesyłka? Oświadczenie importera oraz sprawozdanie laboratoryjne. Dla poliamidu badanie ma wykazać brak wykrywalnych pierwszorzędowych amin aromatycznych, przy granicy wykrywalności 0,01 mg/kg. Dla melaminy – uwalnianie formaldehydu nieprzekraczające 15 mg/kg żywności. Sam przyjazd importer zgłasza co najmniej dwa dni robocze wcześniej, a więc urząd wie o przesyłce, zanim ta dotrze do granicy.

Na granicy kontrola dzieli się na dwie części. Dokumenty sprawdza się we wszystkich przesyłkach w ciągu dwóch dni roboczych. Kontrole identyfikacyjne i fizyczne, czyli pobranie próbek i badania laboratoryjne, obejmują 10% przesyłek, przy czym rozporządzenie wymaga, żeby importerzy nie mogli przewidzieć, która przesyłka zostanie sprawdzona. Wykryta niezgodność idzie do unijnego systemu wczesnego ostrzegania RASFF, a państwa raportują wyniki Komisji co kwartał.

Co się działo w Polsce

27 września 2022 roku Główny Inspektorat Sanitarny wydał ostrzeżenie publiczne dotyczące produktu „Talerz z melaminy kolor niebieski”, numer partii 034914. Dystrybutorem była spółka ACTION POLAND z Katowic, a badania wykazały przekroczenie limitu migracji formaldehydu. Ocenę ryzyka przygotował Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH, a GIS uznał, że jedzenie z tych talerzy może wiązać się z zagrożeniem dla zdrowia.

Czego w tym komunikacie nie ma? Liczby. Urząd napisał o przekroczeniu limitu, ale nie podał, o ile. Bez tego nie da się ocenić, czy chodziło o wartość dwukrotnie, czy dwudziestokrotnie wyższą, a różnica jest istotna. Zapisujemy to jako lukę informacyjną po stronie źródła, nie jako coś, co można zgadnąć.

Jak używać i co sprawdzić w sklepie

Na sprzęcie do kontaktu z żywnością prawo wymaga konkretnych oznaczeń. Rozporządzenie (WE) nr 1935/2004 w artykule 15 każe umieścić informację „do kontaktu z żywnością”, wskazówkę użycia albo symbol kieliszka i widelca, a do tego nazwę i adres podmiotu odpowiedzialnego oraz oznakowanie identyfikacyjne partii. Te informacje mają być widoczne, czytelne i nieusuwalne. Sprzedaż detaliczna bez nich jest zabroniona.

Wyjątek dotyczy wyrobów w sposób oczywisty przeznaczonych do kontaktu z żywnością, jak widelec. Kubek z nadrukiem „bamboo fibre” i bez żadnych danych producenta takim wyjątkiem nie jest.

O zmywarce nie napiszemy nic pewnego, bo w materiałach BfR, które przeczytaliśmy, tego wątku nie ma. Symbole zmywarkowe na naczyniach omawialiśmy przy tym, czego nie myć w zmywarce, i tam też zasada jest prosta: decyduje oznaczenie producenta, a nie domysł.

Przy okazji warto rozdzielić dwie rzeczy, które łączy tylko nazwa. Gąbka melaminowa to co innego niż talerz z melaminy, bo pracuje mechanicznie i nie ma kontaktu z gorącą potrawą – pisaliśmy o niej przy wymianie gąbek do naczyń. Jeśli szukasz naczyń do gorącego jedzenia, sprawdź naczynia żaroodporne, a jeśli chodzi o podgrzewanie, zobacz, co naprawdę robi mikrofalówka. Przy kompletowaniu kuchni na wynajem melamina bywa kusząca ze względu na cenę i odporność na tłuczenie, o czym piszemy w tekście o wyposażeniu kuchni na wynajem – wtedy tym bardziej trzeba pilnować, do czego trafia.

Ten tekst referuje przepisy, opinie instytucji i wyniki badań. Nie jest poradą medyczną.

Najczęstsze pytania