Artykuł 4 dyrektywy 84/500/EWG z 1984 roku zobowiązał Radę, by w ciągu trzech lat ustaliła limity dla tych części naczyń, których dotykają usta. Od tego terminu minęło prawie czterdzieści lat, a tekst przepisu wciąż zawiera tylko tę obietnicę. Tymczasem w 2026 roku Główny Inspektorat Sanitarny dwa razy ostrzegał przed szklankami z nadrukiem, z których obrzeża migrował ołów i kadm. Temat „ołów w naczyniach ceramicznych” zwykle sprowadza się do rady, żeby nie kupować kubków na bazarze. Poniżej zebraliśmy, co dokładnie mówią przepisy, co zmierzyły polskie i niemieckie instytuty i gdzie w tym systemie jest dziura.

Ołów w naczyniach ceramicznych: jakie limity obowiązują

Podstawą jest dyrektywa Rady 84/500/EWG z 15 października 1984 roku, zmieniona dyrektywą Komisji 2005/31/WE. Obejmuje wyroby ceramiczne, czyli ukształtowane z glin lub krzemianów i utrwalone przez wypalanie, także szkliwione, emaliowane i zdobione.

Limity zależą od tego, jak głębokie jest naczynie i do czego służy. Płaskie liczy się w miligramach na decymetr kwadratowy powierzchni, pozostałe – w miligramach na litr pojemności.

Dwa szczegóły, o których poradniki milczą. Wyrób przekraczający limit o nie więcej niż 50% można jeszcze uznać za zgodny, jeśli trzy kolejne sztuki tego samego wzoru dadzą średnio wynik w normie i żadna nie przekroczy limitu o ponad 50%. A naczynie z ceramiczną pokrywką bada się razem z nią – wyniki naczynia i pokrywki się sumuje.

Od 2005 roku do ceramiki na każdym etapie obrotu, łącznie ze sprzedażą detaliczną, dołącza się pisemną deklarację zgodności. Co w niej jest? Dane producenta i importera, identyfikacja wyrobu, data i potwierdzenie zgodności. Na żądanie urzędu producent albo importer musi pokazać wyniki badań, warunki testu oraz nazwę i adres laboratorium.

Jak bada się naczynie i czego test nie widzi

Załącznik I dyrektywy opisuje test dokładnie. Naczynie napełnia się świeżym 4-procentowym roztworem kwasu octowego i trzyma 24 godziny w temperaturze 22°C, a przy badaniu kadmu – w całkowitej ciemności. Płyn wlewa się do poziomu nie wyższego niż 1 mm od punktu przelewu.

Ten ostatni szczegół zmienia wszystko. Zewnętrzna strona brzegu, na której producenci umieszczają kolorowe nadruki, w tym teście w ogóle nie styka się z płynem. A to ją obejmują usta przy każdym łyku.

Twórcy dyrektywy wiedzieli o problemie. Artykuł 4 kazał Radzie w ciągu trzech lat od notyfikacji, czyli od 17 października 1984 roku, określić ograniczenia dla części wyrobów, z którymi mogą mieć styczność usta, oraz metody ich kontroli. W tekście skonsolidowanym z 2005 roku ten zapis figuruje nadal jako zobowiązanie, bez żadnych liczb.

Laboratoria radzą sobie normami. EN 1388-1 dotyczy ceramiki, EN 1388-2 innych powierzchni krzemianowych, a do badania obrzeża ekstrahuje się zewnętrzną powierzchnię do 20 mm od brzegu, także 4-procentowym kwasem octowym.

Dlaczego akurat ołów i kadm

Oba metale trafiają do szkliw i farb dekoracyjnych jako topniki i pigmenty. Dla obu EFSA wyznaczyła wartości odniesienia, i to na bardzo niskim poziomie.

Dla ołowiu EFSA w opinii z 2010 roku uznała, że dotychczasowe tymczasowe tygodniowe pobranie 25 µg/kg masy ciała przestało być właściwe, bo brak dowodów na istnienie progu, poniżej którego krytyczne skutki nie występują. Jako punkt odniesienia dla neurotoksyczności rozwojowej u dzieci podała 0,50 µg/kg masy ciała dziennie, dla ciśnienia krwi 1,50, a dla przewlekłej choroby nerek 0,63. Szczególnie narażone są dzieci w wieku 1–7 lat. Ołów pozostaje we krwi około 30 dni, a w kościach od 10 do 30 lat.

Dla kadmu EFSA w oświadczeniu z 18 stycznia 2011 roku potwierdziła tolerowane tygodniowe pobranie 2,5 µg/kg masy ciała. Wspólny komitet FAO/WHO przyjął w 2010 roku wartość miesięczną 25 µg/kg. Oba gremia oceniały skutki dla nerek, mierzone biomarkerem beta-2-mikroglobuliną.

Co zmierzyli badacze

Polska, NIZP-PZH, 2018. Zespół z Zakładu Bezpieczeństwa Żywności przebadał 736 próbek ceramiki i szkła z polskiego rynku, w większości wyprodukowanych w Chinach, według norm EN 1388-1 i EN 1388-2. Wynik uspokaja i niepokoi jednocześnie. W 82% próbek ilość ołowiu była poniżej granicy oznaczalności 0,1 mg/l, a kadmu w 94% poniżej 0,01 mg/l.

Przekroczenia były jednak tam, gdzie przewidział je artykuł 4 dyrektywy. Ołów ponad limit z polskiej normy PN-B-13210:1997, do której odnieśli się autorzy, oddało tylko obrzeże szklanego kubka: 4,81 mg na wyrób. Kadm przekroczył limit w dwóch próbkach, w płaskim talerzu (0,14 mg/dm²) i znów w obrzeżu szklanego kubka (0,42 mg na wyrób). Autorzy policzyli, że dla dziecka już jednorazowe użycie takiego naczynia może przekroczyć dawki referencyjne 69 razy dla ołowiu i ośmiokrotnie dla kadmu. Wniosek pracy brzmi jak apel o wprowadzenie wymagań dla obrzeży naczyń do picia.

Niemcy, BfR, 2020. W opinii nr 043/2020 z 21 września 2020 roku instytut przebadał 42 talerze na ołów i kadm oraz 31 na kobalt, dla którego dyrektywa w ogóle nie ma limitu. Przytoczył też dane z niemieckiego monitoringu naczyń płaskich: przy 122 pomiarach ołowiu mediana wyniosła 15,8 µg/dm², ale maksimum aż 2695 µg/dm², czyli ponad trzykrotność limitu kategorii 1. BfR wyliczył ilości, które naczynia mogłyby oddawać bez ryzyka dla zdrowia, i wyszły one do 400 razy niższe niż obecny limit ołowiu i do 70 razy niższe niż limit kadmu.

BfR zwrócił też uwagę na warunki testu. Jego zdaniem ustalenia z 1984 roku ledwie odpowiadają rzeczywistemu użyciu, bo pomijają krótki kontakt, podgrzewanie, mikrofalówkę, gorące napełnianie i wieloletnie używanie.

Wielka Brytania, Turner, 2018. Badacz z Plymouth przeanalizował przenośnym spektrometrem XRF 72 szklanki, kieliszki i słoiki z zewnętrznym zdobieniem, w sumie 197 pomiarów. Ołów wykrył w 139 z nich, z medianą 63 000 µg/g w samej emalii. Czternaście próbek poddał testowi obrzeża w strefie 20 mm. Po przeliczeniu na pojemność ołów przekroczył przyjętą przez autora wartość 0,5 mg/l we wszystkich poza jedną, a trzy produkty dały ponad 100 mg/l. Powtórka z Coca-Colą w miejsce kwasu octowego obniżyła wyniki, ale ołów nadal był ponad limit w każdej z pięciu próbek. Produkty pochodziły zarówno z Chin, jak i z Europy.

Ostrzeżenia GIS

Polskie komunikaty z ostatnich lat układają się w powtarzalny wzór: szklanka albo kubek z nadrukiem, migracja z obrzeża i wycofanie ze sprzedaży bez podania skali problemu.

• 2 lipca 2024 – komplet dwóch kubków termicznych ALLESKEN z serii PETER, dystrybutor MONDEX z Olsztyna. „Wysokie poziomy migracji ołowiu i kadmu z obszaru obrzeża”, a NIZP-PZH ocenił, że mogą stwarzać istotne zagrożenie dla zdrowia.
• 24 marca 2026 – pięć wzorów szklanek 220 ml z nadrukami (dynia, pomarańcza, serce, truskawka, cytryna) z Flying Tiger Copenhagen, wyprodukowanych w Chinach i wycofanych ze sprzedaży 18 marca. Informacja przyszła przez unijny system wczesnego ostrzegania RASFF.
• 1 czerwca 2026 – „Szklanka” z Chin, dystrybutor KIK Textil z Wrocławia.

Żaden z tych komunikatów nie podaje zmierzonych wartości. Wiadomo tylko, że limit przekroczono i że chodziło o obrzeże. Bez liczb nie da się ocenić skali, więc piszemy o tym wprost zamiast zgadywać.

Co z nowymi przepisami

Komisja Europejska przygotowuje zastępstwo dla dyrektywy. Wstępną ocenę skutków opublikowała 29 maja 2019 roku. Zapowiedziane zmiany to niższe limity ołowiu i kadmu, nowe limity dla glinu, arsenu, baru, kobaltu, chromu i niklu oraz rozszerzenie przepisów z ceramiki na szkło, kryształ i emaliowany metal. Dla rzemieślników przewidziano plany przejściowe, kontrolę jakości w łańcuchu dostaw i warunkowe odstępstwa.

Na stronie Komisji nie ma jednak daty wniosku legislacyjnego. Stan na wrzesień 2026 roku jest taki, że nadal obowiązuje dyrektywa z 1984 roku, a nowego aktu nie przyjęto. Jeśli sklep pisze o „nowych limitach UE” w czasie teraźniejszym, wyprzedza fakty.

Jak kupować i używać

Najmocniejsze narzędzie kupującego wynika z artykułu 2a. Deklaracja zgodności ma towarzyszyć ceramice także na etapie sprzedaży detalicznej, więc w sklepie można o nią zapytać. Brak odpowiedzi to informacja sama w sobie.

Testy wacikowe do samodzielnego wykrywania ołowiu nie zastępują badania migracji. Nie odtwarzają 24-godzinnego kontaktu z kwasem ani nie mówią nic o kadmie, więc wynik ujemny niczego nie przesądza.

Ceramika nie jest jedynym źródłem metali w kuchni. Dla ołowiu w wodzie z kranu nowe polskie rozporządzenie wyznacza 5 µg/l, o czym piszemy przy filtrach dzbankowych, a glin z folii przy kwaśnych i słonych potrawach opisaliśmy przy folii i papierze do pieczenia. Podobną lukę między limitem a codziennym użyciem mają tworzywa, co widać na przykładzie naczyń melaminowych.

Jeśli potrzebujesz naczynia do piekarnika, sprawdź, co mówią wyniki kontroli naczyń żaroodpornych. Symbole na spodzie naczyń omawiamy przy tym, czego nie myć w zmywarce, a o samym podgrzewaniu piszemy w tekście o tym, czy mikrofalówka jest szkodliwa.

Ten tekst referuje przepisy, opinie instytucji i wyniki badań. Nie jest poradą medyczną.

Najczęstsze pytania